Kun je klei ook in een gewone oven stoken?

Werken met klei is ontzettend leuk. Maar wat als je geen eigen keramiekoven hebt? Veel mensen die net met pottenbakken beginnen, vragen zich af of je zelfgemaakte kleistukken in plaats van in een keramiekoven ook gewoon in de oven in je keuken kunt stoken (of eerder bakken).

In dit artikel lees je waarom pottenbakkersklei in een gewone oven geen keramiek wordt, welke materialen je in plaats daarvan zonder keramiekoven kunt verwerken, waar hun grenzen liggen en hoe je ook zonder eigen oven aan echte, duurzame keramiek komt.

Ben je op zoek naar goede draaischijven, keramiekovens of gereedschap? Neem dan een kijkje in de webshop van onze keramiekbenodigdheden bij Formwerk.

Veel plezier met pottenbakken. Je Formwerk team ❤️

Klei in de keukenoven in plaats van in de keramiekoven: kan dat eigenlijk?

Kort gezegd: nee. Pottenbakkersklei kun je niet stoken in een huishoudoven. Een keramische stook vraagt, afhankelijk van de massa, ongeveer 900 tot 1.300 °C. Aardewerk wordt meestal tussen 950 en 1.100 °C gestookt, steengoed tussen 1.200 en 1.280 °C en porselein bij ongeveer 1.250 °C en hoger. Een keukenoven haalt meestal 250 tot 300 °C, en zelfs de pyrolysefunctie voor zelfreiniging bereikt maar zo'n 500 °C en is niet bruikbaar om te bakken. Dat is veel te koud om van klei echte, harde keramiek te maken.

Waarom heeft klei zoveel hitte nodig? Tijdens het stoken verandert de klei stap voor stap en onomkeerbaar:

• Tot ongeveer 200 °C verdampt het resterende water uit de poriën. Meer gebeurt er in een keukenoven niet.
• Tussen ongeveer 200 en 600 °C verbranden organische bestanddelen in de klei.
• Tussen ongeveer 450 en 700 °C geven de kleimineralen hun chemisch gebonden water af. Pas vanaf dit punt is klei blijvend keramiek geworden die niet meer oplost in water. Het stuk is dan nog wel zacht en weinig belastbaar.
• Tot ongeveer 900 °C is het uitbranden volledig afgerond. Daarom vindt de eerste stook, de biscuitstook, meestal plaats bij 900 tot 1.000 °C. Daarna is de scherf stevig genoeg om te glazuren en nog poreus genoeg om het glazuur te laten hechten.
• Vanaf ongeveer 900 °C begint de scherf te sinteren: de deeltjes hechten zich stevig aan elkaar. Hoe hoger de temperatuur, hoe dichter en sterker het stuk wordt.

De belangrijkste vuistregel is daarom: ongestookte klei blijft klei. Of hij nu aan de lucht is gedroogd of urenlang op 250 °C in de keukenoven heeft gelegen, in water lost hij weer op.

Wat gebeurt er als je klei in de keukenoven ‘stookt’?

Misschien denk je: „Dan droog ik mijn klei toch gewoon in de oven, op de een of andere manier wordt hij wel hard.“ De klei wordt in de oven inderdaad droog en voelt steviger aan dan in vochtige toestand. Maar hij is daarna precies zo stevig als een stuk dat een paar dagen aan de lucht heeft gedroogd. De keukenoven versnelt alleen het drogen, hij hardt niet uit.

Zo'n stuk blijft breekbaar en is niet waterbestendig. Komt het in aanraking met water, dan wordt het niet alleen zacht, maar valt het na verloop van tijd helemaal uiteen tot kleislik. Een vaas zou dus oplossen, een kop al helemaal. Voor gebruiksvoorwerpen is gedroogde klei daarom totaal ongeschikt. Hooguit is hij bruikbaar voor kleine decoratieve stukken die nooit vochtig worden.

Let op: is de klei vanbinnen nog vochtig en wordt hij te snel verhit, dan verdampt het restvocht in één keer. Daarbij ontstaan spanningen en scheuren, of het stuk springt zelfs. De poging om klei in de oven ‘snel af te maken’ loopt daarom vaak mis.

Welke materialen werken zonder keramiekoven?

Nu het goede nieuws: er zijn boetseermassa's die je net als klei kunt vormen, maar die zonder keramiekoven hard worden, aan de lucht of op lage temperatuur in de keukenoven. Ideaal voor iedereen die thuis zonder oven wil maken. Een overzicht:

• Zelfhardende klei: deze massa's lijken sterk op echte klei, maar bevatten extra bindmiddelen of vezels. Daardoor worden ze bij het drogen aan de lucht steviger en sterker dan gewone gedroogde klei. Je vormt je object zoals gewoonlijk en laat het, afhankelijk van grootte en wanddikte, een paar dagen langzaam drogen, het liefst op kamertemperatuur en niet direct bij de verwarming. Een keukenoven is daarvoor niet nodig. Gebruik die alleen als de fabrikant dat uitdrukkelijk toestaat. Zelfhardende massa's horen bovendien niet in de keramiekoven, tenzij de fabrikant dat uitdrukkelijk aangeeft. Belangrijk: ook zelfhardende klei is niet waterbestendig. Na het drogen kun je hem het best beschilderen en afsluiten, en hij blijft bedoeld voor decoratieve objecten. Om te oefenen en te maken is hij wel super! Krijgen je stukken bij het drogen scheuren, dan helpt ons artikel Waarom scheurt mijn zelfhardende klei?
  Onze aanrader op dit punt: de zelfhardende klei Witgert Airdry 391 in rood of de Witgert Airdry 191 in wit. De massa's van kleifabrikant Witgert uit het Westerwald verwerk je als klassieke pottenbakkersklei en ze drogen gewoon aan de lucht.
  
  
  
• Ovenhardende boetseerklei (bijv. Fimo®): misschien ken je Fimo uit de hobbywinkel. Dat is geen klei, maar een boetseermassa op kunststofbasis (pvc). Fimo en vergelijkbare producten worden in de keukenoven op lage temperatuur uitgehard, bij Fimo volgens de fabrikant op 110 °C gedurende ongeveer 30 minuten. Daarna zijn ze hard, waterbestendig en vrij robuust, maar ze zijn eerder geschikt voor kleine objecten zoals sieraden, figuren en decoratie. Voor vormen die in aanraking komen met voedsel zijn ze niet bedoeld. Belangrijk: houd je precies aan de aangegeven temperatuur. Wordt de massa duidelijk te heet, dan ontleedt ze en komen er irriterende gassen vrij. Ventileer tijdens het uitharden en bak nooit tegelijk eten in de oven.
  
  
• Andere zelfhardende boetseermassa's: daarnaast zijn er andere boetseermassa's zoals Keramiplast die aan de lucht uitharden. Ze verschillen in samenstelling, droogtijd en belastbaarheid; kijk hier dus extra goed naar de aanwijzingen van de fabrikant. Ook deze massa's zijn bedoeld voor decoratieve objecten en horen niet in de keramiekoven.
  

En als je later toch wilt stoken? Werk dan vanaf het begin met echte pottenbakkersklei. Die kun je thuis vormen, volledig laten drogen en later via een stookservice of een cursus laten stoken. Zelfhardende en ovenhardende massa's kun je achteraf niet tot keramiek stoken.

Risico's, nadelen en grenzen

Om geen verkeerde verwachtingen te wekken, hier de beperkingen op een rij:

• Niet waterbestendig: gedroogde pottenbakkersklei en zelfhardende massa's nemen vocht op. Een vaas zou gaan lekken, een bord zou na verloop van tijd oplossen en kleuren zouden uitlopen. Ook een glazuur helpt niet, want dat kun je in een huishoudoven niet inbranden. Daarvoor is weer zo'n 1.000 °C en meer nodig.
  
  
• Weinig stevigheid: gestookte keramiek is hard en duurzaam, gedroogde klei breekt daarentegen snel. Een stoot of val is vaak al genoeg. Ook ovenhardende boetseerklei haalt niet de hardheid van gestookte keramiek. Ze is geschikt voor sieraden en decoratie, maar niet voor belastbare gebruiksvoorwerpen.
  
  
• Grootte en wanddikte: grote of dikwandige stukken drogen ongelijkmatig en scheuren snel, vooral als ze te snel drogen. In een keramiekoven kun je het temperatuurverloop urenlang precies regelen, in een keukenoven niet.
  
  
• Geurtjes en hygiëne: bij het uitharden in de keukenoven kunnen, afhankelijk van de massa, geurtjes ontstaan; bij Fimo en andere kunststofmassa's moet je altijd goed ventileren. Leg de stukken op bakpapier of een eigen ondergrond en maak de oven daarna schoon voordat je er weer eten in bereidt.

Uiteindelijk blijven stukken zonder echte stook decoratieve objecten. Om te beschilderen is acrylverf geschikt; een glazuur zou zonder stook niet hechten. Waar je daarbij op moet letten, leggen we uit in ons artikel Is acrylverf geschikt voor keramiek?. Sluit de stukken na het beschilderen af en zet ze niet buiten, in de badkamer of in vochtige potgrond.

Alternatieven: zo kom je toch aan duurzame keramiek

Wil je serieus pottenbakken en functionele keramiek zoals koppen, kommen of plantenpotten maken, dan kun je niet om een echte stook heen. Gelukkig zijn daar ook manieren voor zonder eigen oven:

• Gebruikmaken van een stookservice: veel pottenbakkerijen en keramiekateliers bieden een stookservice aan. Je levert daar je volledig gedroogde stukken van echte pottenbakkersklei in en laat ze tegen betaling in de keramiekoven stoken. Bespreek vooraf welke klei je hebt gebruikt en op welke temperatuur die gestookt moet worden. Meestal worden de biscuitstook (de eerste stook bij ongeveer 900 tot 1.000 °C) en de glazuurstook (de tweede stook, afhankelijk van het glazuur bij ongeveer 1.000 tot 1.280 °C) apart berekend, vaak op gewicht, aantal stuks of ruimte in de oven. Belangrijk: zelfhardende massa's en Fimo neemt geen enkele stookservice aan, want die mogen niet in de keramiekoven. Welke studio's in Berlijn een stookservice aanbieden, zie je op onze kaart van de Berlijnse keramiekscene. Zo maak je beginnersstukken duurzaam, zonder zelf in dure uitrusting te hoeven investeren.
  
  
• Cursussen en gedeelde ateliers: informeer naar pottenbakcursussen bij volksuniversiteiten of creatieve centra. Daar leer je van ervaren keramisten en kun je je werk meestal ook ter plekke in de oven laten stoken. Sommige steden hebben open keramiekateliers of makerspaces waar je tegen een bijdrage de oven mag meegebruiken. Durf het gewoon te vragen, de keramiekscene is vaak heel behulpzaam. Actuele workshops van geselecteerde ateliers vind je ook op onze pagina Pottenbakcursussen en keramiekworkshops.
  
  
• Een eigen kleine keramiekoven voor thuis: als pottenbakken je echt te pakken krijgt, denk je misschien na over een eigen keramiekoven. Compacte elektrische ovens voor hobbygebruik halen 1.000 tot 1.300 °C. Kleine modellen tot ongeveer 3,6 kW werken op een gewoon stopcontact (lichtnet), grotere ovens hebben een aansluiting op krachtstroom nodig. Een eigen oven is een flinke investering. Daar komen een hittebestendige, goed geventileerde plek en de stroomkosten bij, die we hebben doorgerekend in Hoeveel stroom verbruikt een keramiekoven?. Een compacte instap is bijvoorbeeld de Pyrotec PY 12 H bovenlader, onze voordeligste elektrische keramiekoven. Wil je meer ruimte in de stookruimte, kijk dan eens naar de Kittec CB Classic-Line bovenladers. Een eigen oven loont meestal pas als je regelmatig pottenbakt. Voor af en toe een project zijn een stookservice of cursussen vaak voordeliger. Twijfel je welke oven bij je past, boek dan ons gratis ovenadvies (in het Duits of Engels).
  
  De Kittec CB Classic-Line bovenladers zijn populaire keramiekovens voor hobbykeramisten en kleine ateliers.

Conclusie

Klei stoken in een gewone keukenoven klinkt verleidelijk, maar werkt niet. De keukenoven droogt de klei alleen. Om klei ook maar blijvend in keramiek te veranderen, is minimaal zo'n 600 °C nodig, en voor stevige, bruikbare stukken wordt in de praktijk op 900 °C en hoger gestookt. Voor dicht, duurzaam servies is het afhankelijk van de massa 1.000 tot 1.280 °C. Laat je daardoor niet ontmoedigen! Om te beginnen en voor decoratieve projecten kun je zelfhardende klei of ovenhardende boetseerklei gebruiken. Zo doe je ervaring op met boetseren, helemaal zonder speciale uitrusting.

Wil je de volgende stap zetten, dan heb je veel mogelijkheden: een stookservice, samen stoken in een pottenbakcursus of een eigen oven. Belangrijk is dat je de grenzen van de eenvoudige methodes kent, zodat je niet teleurgesteld raakt.

Uiteindelijk geldt: het belangrijkste is dat je plezier hebt in pottenbakken! Heb je vragen, dan staat het team van Formwerk je heel graag te woord.

Veel plezier met pottenbakken! Je Formwerk team